⌈ DARTZEEL jest szwajcarską firmą założoną w 2001 roku, w Genewie, przez HERVÉ’a DELÉTRAZA. Jej nazwa jest anagramem nazwiska Delétraz. Prace nad urządzeniami rozpoczęły się już w 1984 roku jako projekt dyplomowy, a po 18 latach badań, w 2002 roku oficjalnie zaprezentowano wzmacniacz mocy NHB-108. Testowany przez nas model CTH-8550 Mk II jest wzmacniaczem zintegrowanym zaprezentowanym w 2008 roku, już w drugiej wersji. ⌋

SĄ TAKIE MARKI, na które czeka się latami, czeka się jednak wiernie. Tak było ze mną i marką Dartzeel (nazwa jest stylizowana przez producenta na darTZeel). Tak się składa, że jej założyciela, konstruktora i szefa, pana Hervé’a Delétraza, poznałem w pierwszym roku działalności „High Fidelity”, jeszcze w 2004. Przypadek, ale znaczący.

Zdarzyło się to podczas pierwszej edycji wystawy High End w Monachium, gdzie byłem wcześniej umówiony z innym luminarzem świata audio, wówczas już legendą, panem Bé Yamamurą. Yamamura-san był japońskim, mieszkającym w Paryżu projektantem sprzętu audio i muzykiem, znanym z budowy niezwykle luksusowych, wykonywanych na zamówienie, tubowych systemów głośnikowych, takich jak potężne zestawy Requiem i Dionisio, a także z elektroniki lampowej sprzedawanej pod marką Yamamura Churchill. Poza tym pisywał do francuskich periodyków branżowych.

W każdym razie, byłem z nim umówiony po to, abym mógł obejrzeć kable firm Oyaide i Acrolink, które pomagał wówczas wprowadzać na europejski rynek. Nieco ekscentryczny, ale pełen pasji, po spotkaniu spytał mnie, czy chciałbym poznać kogoś wyjątkowego – kogoś, którego wzmacniacze niezwykle ceni. Mimo że, jak dodawał, nie są to wzmacniacz lampowe. Cóż – oczywiście, że chciałem. Tak zapoznałem pana Delétraza.

W 2004 roku marka Dartzeel była już całkiem dobrze znana w branży audiofilskiej. Miała na koncie nagrody, takie jak Positive Feedback Brutus Award czy wyróżnienia w „Stereophile’u”, za wzmacniacze o innowacyjnej konstrukcji bez globalnego sprzężenia zwrotnego. Ponadto na początku 2004 roku firma zaprezentowała swój ambitny prototyp przedwzmacniacza referencyjnego NHB-18NS podczas targów T.H.E. Show w Las Vegas. Jednym słowem – „the star was born”… Dwadzieścia dwa lata później jej wzmacniacz znalazł się moim systemie odsłuchowym.

▲ Kilka prostych słów…

HERVÉ DELÉTRAZ
założyciel, konstruktor

NAZYWAM SIĘ HERVÉ DELÉTRAZ. Jestem inżynierem elektronikiem i mam ku temu dobry powód. Od najmłodszych lat zawsze uwielbiałem zgłębiać, jak działają różne rzeczy. Doskonale pamiętam, jak rozbierałem gramofony mojej babci i mówiłem jej, że wiem, jak je złożyć z powrotem. Nie wierzyła mi ani przez chwilę, ale wiedziała, że byłem o wiele zbyt ciekawski, by mogła mi odmówić. Zniszczyłem dwa z nich. Miałem wtedy sześć czy siedem lat i pamiętam to jakby to było wczoraj.

Dzisiaj myślę, że byłbym w stanie je złożyć z powrotem.

‖ Pleasure Control – Less i More, czy da się w bardziej dosłowny sposób powiedzieć miłości do muzyki?

Równie mocno pasjonowały mnie mechanika i elektronika, ale to właśnie tę drugą postanowiłem zgłębiać bardziej szczegółowo. Kiedy miałem dziewięć lat zacząłem budować układy elektroniczne, dzięki mojej mamie, która podarowała mi zestaw konstrukcyjny firmy Philips. Był to początek lat 70. Wszystkie elementy w zestawie były dyskretne, a ich działanie zostało szczegółowo wyjaśnione w instrukcji. To było fascynujące. W ten sposób zbudowałem swoje pierwsze radio AM typu superheterodynowego. Działało znakomicie!

W tym samym czasie coraz bardziej pasjonowała mnie muzyka odtwarzana przez systemy stereo. W tamtych czasach mówiono o „systemach hi-fi”; termin „high-end” jeszcze nie istniał. Na początku lat 80. rozpocząłem naukę w szkole inżynierskiej w Genewie, gdzie studiowałem elektrotechnikę. Ukończyłem studia w 1984 roku, a moim projektem dyplomowym był wzmacniacz audio… w klasie D! I to zbudowany w całości z elementów dyskretnych…

To właśnie wtedy zacząłem rozumieć, co może dać brak sprzężenia zwrotnego i co może zmienić jego stosowanie w dużych ilościach. To doprowadziło do pytania, które zadawałem nie tylko ja: Dlaczego dwa wzmacniacze, których parametry pomiarowe wydają się doskonałe, mogą mimo to brzmieć tak różnie? To bardzo proste pytanie, na które odpowiedź jest tak złożona, pozostało sednem praktycznie wszystkiego, czym zajmowałem się od tamtej pory.

W połowie lat 80. miałem szczęście prowadzić korespondencję z Mattim Otalą, jednym z pierwszych ludzi, którzy zwrócili uwagę na wady szerokiego stosowania globalnego ujemnego sprzężenia zwrotnego (więcej → TUTAJ – red.). Mocno zachęcał mnie do kontynuowania rozpoczętych prac, co pozwoliło mi posunąć się jeszcze dalej w tej dziedzinie. Wiecie, tak naprawdę nigdy nie zaczynamy od zera. Poszukujemy, obserwujemy, eksperymentujemy wyobrażamy sobie.

To, co naprawdę mi pomogło, to zdobycie wystarczająco głębokiego zrozumienia świata analogowego dzięki studiom, a jednocześnie głęboka miłość do muzyki. Ta dwoistość pozwoliła mi słuchać z emocjami, wyobrażając sobie układy, które mogłyby wnieść coś więcej, pójść o krok dalej. To było naprawdę ekscytujące: niemal potrafiłem je wyobrazić słuchając moich ulubionych płyt. Było w tym coś niemal magicznego i mam szczęście, że zachowałem tę zdolność do dziś. Trudno właściwie opisać to uczucie.

W 1999 roku powstał „zerowy” egzemplarz wzmacniacza darTZeel: NHB-108. Jego układ był na tyle nowatorski, że nadawał się do opatentowania. Nawiasem mówiąc, moja matka mocno mi to doradzała, posłuchałem jej więc. W 2002 roku, na targach T.H.E. w Nowym Jorku, zaprezentowałem pierwszy produkcyjny model darTZeel NHB-108 i tak rozpoczęła się moja przygoda z rynkiem. W 2005 roku pojawił się przedwzmacniacz NHB-18NS.

Kiedy w 1999 roku, po ponad piętnastu latach badań, model „zero” po raz pierwszy ujrzał światło dzienne, moi bliscy przyjaciele – wraz z moją mamą, zawsze ona, dziękuję ci! – zachęcali mnie do produkcji mojego wzmacniacza w małych seriach. Firma darTZeel Audio została oficjalnie założona w Genewie w 2004 roku. Po dwudziestu latach sukcesów obraliśmy nowy kierunek, aby jeszcze bardziej rozwinąć markę darTZeel poprzez Cape124 Ltd, firmę utworzoną specjalnie w tym celu.

Ci, którzy mnie znają, wiedzą, jak bardzo uwielbiam bawić się słowami, literami, liczbami i relacjami między nimi. Nazwa darTZeel jest anagramem mojego nazwiska, Delétraz. Skrót NHB oznacza „Never Heard Before” (Nigdy wcześniej nie słyszane). Było to celowo nieco prowokacyjne, ale doskonale oddawało moje ówczesne ambicje. Nie chciałem po prostu zbudować „kolejnego wzmacniacza”. Chciałem zaoferować efekt wieloletnich osobistych badań oraz architekturę niepodobną do niczego, co istniało dotychczas. 108 oznaczało „100 watów przy obciążeniu 8 omów”.

Później pojawiły się modele CTH, co oznacza „Close to Heaven”, oraz LHC, co oznacza „Little Heaven Corner”. I tak dalej. Wszystko, absolutnie wszystko w świecie darTZeel ma znaczenie lub ukrytą symbolikę. To część tego, kim jestem – ta nieco figlarna strona połączona z pragnieniem tworzenia tego, co najlepsze, na co mnie stać. Nawet firma Cape124 Ltd kieruje się dziś tą samą zasadą. Powstała w 2025 roku, w bardzo szczególnym dla mnie momencie, można powiedzieć – przełomowym. Skończyłem wówczas 62 lata. A urodziłem się w 1962 roku. 62 + 62 = 124. Idealna liczba, by wyznaczyć nowy kierunek, nie sądzicie? Teraz wiecie już prawie wszystko.

Nigdy nie chciałem odnawiać naszej oferty „instrumentów” co dwa czy trzy lata tylko po to, żeby mieć coś nowego do zaprezentowania. Wręcz przeciwnie, filozofia darTZeel opiera się na długoterminowej – a nawet bardzo długoterminowej – perspektywie, tak aby każdy właściciel jednego z naszych instrumentów mógł się nim cieszyć przez wiele lat. I zamiast zastępować jeden model innym, nasze urządzenia ewoluują z biegiem czasu, na miarę możliwości technologicznych i inspiracji.

‖ Każdy wzmacniacz Datrzeel przychodzi z kluczem USB na którym zapisane jest również nazwisko właściciela

Dopiero gdy dany sprzęt nie może się już dalej rozwijać, gdy jego pierwotna konstrukcja nie może być już w żaden sposób udoskonalona, zaczynamy rozważać jego następcę. I wiecie co? Jak dotąd nigdy to się nie zdarzyło! Najlepiej wyrażają to nasi klienci, którzy piszą do nas po pięciu, dziesięciu czy nawet piętnastu latach, aby powiedzieć nam, że nadal są równie zachwyceni słuchaniem muzyki przez swój system darTZeel.

CTH-8550, a następnie LHC-208 – dwa wzmacniacze zintegrowane, uznane zarówno przez krytyków, jak i naszych zadowolonych klientów – pozwoliły przenieść znaczną część tej filozofii do kompaktowych, wszechstronnych urządzeń, które mogą trafić do szerszego grona odbiorców. Na drugim biegunie znajdują się NHB-468, nasze referencyjne monofoniczne wzmacniacze mocy. Stanowią one najbardziej zaawansowany jak dotąd wyraz moich badań nad analogowym wzmacnianiem mocy.

Dzięki firmie Cape124 Ltd marka darTZeel kontynuuje swoją przygodę z nową energią, dostarczając miłośnikom muzyki emocje, które napędzały nas od samego początku. Obecnie wprowadzamy na rynek serię rewolucyjnych głośników – w dosłownym znaczeniu tego słowa – zaprojektowanych tak, aby jak najlepiej uzupełniały naszą elektronikę. Głośniki te dają nam ten sam dreszczyk emocji, jaki odczuliśmy, gdy narodził się model NHB-108. Jesteśmy z nich niezmiernie dumni.

Jako założyciel marki darTZeel w 1999 roku, firmy darTZeel Audio w 2004 roku oraz Cape124 Ltd w 2025 roku, jestem dziś niezwykle szczęśliwy, że mogę spełnić oczekiwania wszystkich tych, którzy pragną zbliżyć się jeszcze bardziej do prawdy. ‖ HD

▓ CTH-8550 Mk II

FIRMY SPECJALIZUJĄCE SIĘ we wzmacniaczach rozpoczynają zwykle swoją historię od wzmacniaczy zintegrowanych, w przypadku niektórych jest inaczej – w ich ofercie pierwsza pojawia się końcówka mocy. Tak było, na przykład, w przypadku firmy Krell, która najpierw pokazała serię wzmacniaczy mocy, zaczynając w 1981 roku od modelu KSA-100, podobnie było z firmą pass Labs, której pierwszym urządzeniem były monobloki Aleph 0 z roku 1992. Podobnie było w przypadku firmy Dartzeel i dopiero po przedwzmacniaczu na rynku pojawiła się integra.

Wzmacniacz zintegrowany CTH-8550 został zaprezentowany w 2008 roku i miał być urządzeniem, które w niewielkiej obudowie pomieści urządzenie mające, jak czytaliśmy w materiałach prasowych, konkurować z systemami dzielonymi. Jego cechą szczególną było to, że zrezygnowano w nim z tradycyjnego globalnego ujemnego sprzężenia zwrotnego stopniach wyjściowych, a na wejściu zastosowano rezystory światłoczułe (LDR) do wyboru źródła.

Wzmacniacz wyróżniał się czymś jeszcze: kolorem obudowy. Front był złoty, co znaliśmy już wcześniej z urządzeń firmy Accuphase, już jednak chassis, czyli pozostała część obudowy, kusiła niespotykanym, czerwonym kolorem. Druga generacja (Mk II), pokazana w 2020 roku, przyniosła szereg usprawnień konstrukcyjnych, w tym aluminiowe chassis lepiej tłumiące zakłócenia radiowe (RFI) oraz zmienioną sekcję zasilania i przedwzmacniacza gramofonowego, jednak wygląd pozostawiła bez zmian.

Kiedy CTH-8550 został zaprezentowany w 2008 roku, był jednym z najlepszych wzmacniaczy zintegrowanych na rynku, według wielu najlepszym. Kiedy więc dwanaście lat później jego konstruktor doszedł do wniosku, że można w jego konstrukcji coś poprawić, były to niewielkie zmiany: zamiast stalowej obudowy, obudowa z aluminium, układ przedwzmacniacza gramofonowego otrzymał wzmocnienie wyższe o 6 dB, aby lepiej się „dogadywać” z wkładkami MC o napięciu wyjściowym poniżej 0,3 mV, a zasilacz otrzymał dwa, niezależne dla obydwu kanałów, układy mostków prostowniczych.

FUNKCJONALNOŚĆ • CTH-8550 Mk II jest wzmacniaczem zintegrowanym, oferującym 200 watów (230 watów w szczycie szczytowych) przy obciążeniu 8 Ω, 330 (360) przy 4 i aż 400 (500) przy 2 (ograniczenie programowe). Producent o swoim wzmacniaczu pisze:

Na tylnej ściance znajdziemy dziewięć wejść liniowych, zarówno RCA, jak i XLR, ale również gniazda BNC Zeel o impedancji 50 Ω. Dwa z wejść RCA są wejściami gramofonowymi, osobno dla wkładek MM i MC. Wzmacniacz można kupić w „gołej” wersji, bez aktywnych wejść gramofonowych, jednak w dowolnym momencie można sobie tę funkcję dokupić i odblokować za pomocą pliku wgranego przez gniazdo USB we wzmacniaczu. Przedwzmacniacz RIAA jest zaimplementowany w każdym sprzedawanym egzemplarzu.

Front urządzenia jest z jednej strony klasyczny, a z drugiej bardzo typowy dla tego producenta. Fajne jest to, ż siłą głosu sterujemy za pomocą klasycznej gałki. Ma ona nieco nietypowy kształt i opis – zamiast „Volume Control” czytamy: „Pleasure Control”. Obraca się z pewnym oporem, w bardzo przyjemny sposób. Pod nią umieszczono małe przyciski funkcyjne, na przykład „mono” czy „balans”. Więcej możliwości daje wejście do menu – tam możemy zmienić, na przykład, nazwę urządzenia.

Wybrana siła głosy, źródło i inne parametry są prezentowane na bursztynowym wyświetlaczu „plazmowym”, jak mówi o nim producent. Jest całkiem kontrastowy i nie zmienia wyraźnie jasności również wtedy, kiedy patrzymy na niego pod kątem. Pod nim znajdziemy kolejne guziki – te służą do zmiany wejść. Guziki, dodajmy, mają okrągły front i są przyjemne w obsłudze. Takie same przyciski znajdziemy zresztą na pilocie zdalnego sterowania. Ten jest aluminiowy i w kolorze złotym.

Ciekawą funkcją jest obecność dedykowanego pendrawu. Zapisano na nim imię i nazwisko właściciela, numer seryjny urządzenia, zainstalowaną wersję oprogramowania sprzętowego oraz ustawienia napięcia. Dane te mogą być następnie wykorzystane do zmiany dowolnych ustawień oprogramowania sprzętowego lub programowego. To dlatego wzmacniacz po włączeniu zasilania „wita” swojego właściciela imieniem i nazwiskiem.

TECHNIKA • Wzmacniacz CTH-8550 Mk II pracuje w klasie AB, chociaż pan Hervé Delétraz uważa, że równie dobrze mogłaby to być klasa A, a nawet D… Nie zastosowano w nim globalnego sprzężenia zwrotnego, a lokalne ograniczono do minimum. Końcówki oparte na tranzystorach przykręcono bezpośrednio do radiatorów z obydwu stron. Rozdzielenie zasilaczy pozwala producentowi mówić o topologii dual-mono. Obudowa jest bardzo sztywna i cała pracuje jak jeden wielki radiator.

Konstrukcja urządzenia skupia się wokół dużego transformatora toroidalnego firmy Noratel. Zajmuje on większość wnętrza i dostarcza napięcie osobno dla lewego i prawego kanału końcówki mocy. Na nim przykręcono mniejszy toroid. Jest on przeznaczony zarówno dla przedwzmacniacza, jak i układów logicznych – podobnie jak w końcówce, tak i tutaj każdy kanał przedwzmacniacza ma osobne uzwojenie wtórne. Jego uzwojenia są ekranowane elektrostatycznie, co zapobiega wzajemnemu sprzężeniu pojemnościowemu.

W testowanym wzmacniaczu wejścia są przełączane w układach Analog Devices, a układ regulacji głośności opiera się na układzie scalonym (drabince rezystorowej) Burr Browna PGA23201z optycznym enkoderem firmy Elma, w których zastosowano magnesy dające tę, wspomnianą już przyjemność z kręcenia gałką siły głosu. Jak mówi konstruktor jest to „niezwykle zaawansowane i kosztowne rozwiązanie, z którego jak dotąd nie skorzystał żaden inny producent”. W mailu od pana Delétraza czytam:

Jednym z dodatków, które możemy kupić w późniejszym terminie jest przedwzmacniacz gramofonowy. Tak naprawdę nie kupujemy go fizycznie, a jedynie go odblokowujemy – układ jest immanentną częścią wzmacniacza. Do wyboru mamy wejście MM lub MC. To pierwsze oferuje impedancję 47 kΩ, ale drugie wysokie 1 kΩ. A to dlatego, że jest to przedwzmacniacz prądowy. Jego zaletą ma być dźwięk, ale też fakt, że nie wymaga on regulacji obciążenia.

Obydwie sekcje gramofonowe darTZeel wykorzystują tzw. korekcję Neumanna z czwartym punktem korekcji.

▓ Neumann pole

tekst Hervé Delétraz

TAK NAPRAWDĘ czwarty biegun Neumanna nie jest tak naprawdę biegunem jako takim (mowa o tzw. krzywej eRIAA lub Enhanced RIAA – red.). Dokładniej rzecz biorąc, jest to korekcja tłumienia wysokich częstotliwości, która ostatecznie osiąga plateau, tak jak to naturalnie ma miejsce na niskoczęstotliwościowym końcu korekcji RIAA. W zakresie niskich częstotliwości sygnał jest rejestrowany z poziomem o 20 dB niższym, po czym jego amplituda jest stopniowo zwiększana.

‖ Wzmacniacz ma zainstalowane układy przedwzmacniacza gramofonowego, za opłat możemy je aktywować; obydwa wejścia są korygowane według krzywej RIAA z dodatkowym, czwartym punktem korekcji

Podczas odtwarzania wzmocnienie w zakresie niskich częstotliwości rośnie wraz ze spadkiem częstotliwości, osiągając wypłaszczenie przy 20 Hz; poniżej tej wartości sygnał nie jest już dalej wzmacniany, co po pierwsze pozwala uniknąć niepożądanych szumów, a po drugie zapobiega wzmacnianiu rezonansów układu ramienia gramofonowego i wkładki. Nawiasem mówiąc, choć nie jest to główny powód, i tak nie byłoby możliwe dalsze zwiększanie wzmocnienia przy tym samym nachyleniu wraz ze spadkiem częstotliwości, ponieważ matematycznie doprowadziłoby to do nieskończonego wzmocnienia przy zerowej częstotliwości, co jest fizycznie niemożliwe.

W zakresie wysokich częstotliwości dzieje się dokładnie odwrotnie. Podczas nagrywania amplituda sygnału jest stopniowo zwiększana wraz ze wzrostem częstotliwości, a podczas odtwarzania stosuje się odwrotną procedurę. Standardowa krzywa RIAA rzeczywiście zapewnia tłumienie o nachyleniu odpowiadającym w przybliżeniu -20 dB w stosunku do 1000 Hz krzywej pasma środkowego – dla uproszczenia – ale tłumienie to nadal działa przy wyższych częstotliwościach z tym samym nachyleniem.

Matematycznie oznaczałoby to, że podczas nagrywania wysokie tony są coraz bardziej wzmacniane wraz ze wzrostem częstotliwości, a i tu istnieje fizyczne ograniczenie, ponieważ głowica nagrywająca nie może zwiększać swojej mocy w nieskończoność bez przepalenia cewek. Systemy nagrywające są zatem ograniczone przez dodatkowy filtr działający przy częstotliwości około 50 kHz, powyżej której sygnał nie jest już dalej wzmacniany.

Wszystko to jest w porządku i każdy powie, że powyżej 20 kHz ludzkie ucho już nie słyszy, więc po co zadawać sobie tyle trudu na próżno? Gdy sygnał nie jest już wzmacniany podczas nagrywania, ale nadal ulega tłumieniu podczas odtwarzania – mimo że nie jest to słyszalne jako efekt charakterystyki częstotliwościowej, ponieważ zachodzi powyżej granicy ludzkiego słuchu – ta asymetria powoduje przesunięcie fazowe, które skutkuje zmniejszeniem dokładności przestrzennego obrazu stereo.

W systemie zdolnym do odtwarzania najdrobniejszych niuansów można dostrzec wówczas pewien brak „powietrza” w prezentacji, tak jakby muzyka miała mniejszą „wysokość”. Stosując tzw. korekcję czwartego bieguna, zaprzestajemy tłumienia częstotliwości powyżej 50 kHz. Niweluje to wywołane wcześniej przesunięcie fazowe i przywraca naturalne poczucie przestrzeni, pierwotnie obecne w nagraniu.

To długie wyjaśnienie drobnej kwestii, ale każda drobnostka ma znaczenie, gdy pragnie się zbliżyć do prawdy – o ile w ogóle jest to możliwe. ‖ HD