⌈ HARBETH AUDIO Ltd. jest brytyjską firmą założoną w 1977 roku przez byłego szefa działu badań BBC, DUDLEY’a HARWOODA. Na początku lat 70., kiedy Dudley był zatrudniony w BBC, zaprojektował monitor bliskiego pola, który mógłby być używany w mobilnych studiach transmisyjnych. W 1986 roku firma została kupiona przez ALANA SHAWA, który kieruje nią do dziś. ⌋

MODEL HL5 WRAZ Z KOLEJNYMI inkarnacjami jest najstarszym modelem firmy Harbeth, w dodatku wciąż pozostającym w jej ofercie. Jego historia sięga prawie pięćdziesięciu lat wstecz, począwszy od 1977 roku, kiedy to H.D. Harwood, były inżynier BBC, jako pierwszy zastosował polipropylen w membranach głośników. Obecnie mamy do czynienia z już dziewiątą wersją tego monitora. Przy okazji – skrót „HL” odnosi się odo imion Harwooda i jego żony, Elisabeth.

▓ Od HL5 do Super HL5plus XD2

ORYGINALNE KONSTRUKCJE HL Monitor, począwszy od wersji Mk 1, a skończywszy na Mk 4, produkowane były w latach 1977–1988. Ich podstawą były głośniki nisko-średniotonowe oparte na polipropylenie, zaprojektowane przez Dudley'a Harwooda, a nawiązujące do pomysłu Spencera Hughesa (Spendor), pracującego wówczas – to jest w 1969 roku – jako technik laboratoryjny BBC, który zaprojektował i wyprodukował jedną z pierwszych plastikowych membran głośników niskotonowych, które znalazły praktyczne zastosowanie.

Model HL Monitor Mk 4 został zastąpiony przez HL5 Compact w 1988 roku, wkrótce po tym, jak właścicielem firmy został Alan Shaw. Wraz z HL5 Compact ES były to pierwsze modele zaprojektowane pod kierownictwem Shawa, jeszcze bez głośnika superwysokotonowego, za to z nową membraną TPX, również plastikową, wynalezioną przez firmę Audax w 1984 roku.

Po przejęciu firmy przez Shawa w 1986 roku rozpoczęto jednak badania nad nowym materiałem na membrany, które w połowie lat 90. zaowocowały opracowaniem technologii RADIAL (Research and Development In Advanced Loudspeakers). RADIAL zastąpił wcześniej stosowany polipropylen i charakteryzował się wyższą sztywnością przy niższej masie. Dzięki temu głośnik w szerszym zakresie częstotliwości zachowywał się jak tłok.

Poszukiwania okazały się trudnym wyzwaniem, ponieważ pierwsze poprawki, tj. modele z nowymi głośnikami, wprowadzone zostały do sprzedaży dopiero w 1995 roku. Wraz z nimi zmieniły się też zwrotnice. Na swoim miejscu pozostały jedynie głośniki wysokotonowe, produkowane na zlecenie przez SEAS-a (głośniki RADIAL wykonywane są samodzielnie przez Harbetha).

Badania o których mowa nie zostały wówczas porzucone i kontynuowane są do dziś. Wynikiem późniejszych prac była poprawiona formuła materiału, o nazwie RADIAL2. I choć Harbeth zmienia kolumny w swojej ofercie niezwykle rzadko, to zdecydowano, że zalety nowych membran są na tyle duże, że warto zacząć wprowadzać je do kolejnych modeli. I tak w 2014 roku z M40 powstał M40.1, z M30 wyewoluował M30.1, a z Super HL5 model Super HL5plus.

Jego wersja „rocznicowa” Super HL5plus 40th Anniversary to rok 2017. Była to edycja specjalna z lepszymi zaciskami WBT nowej generacji, nowym głośnikiem superwysokotonowym z listwą ochronną i poprawionym okablowaniem wewnętrznym. Super HL5plus XD (Xtended Definition) miała kolejne zmiany w zwrotnicy i, w niektórych wersjach, miała nowy stożek przeciwpyłowy dla przetwornika RADIAL2.

Najnowsza wersja tych kolumn, z dopiskiem XD2, korzysta z podobnych rozwiązań, ale nowego głośnika nisko-średniotonowego z membraną RADIAL4. Technologia ta została opracowana w wyniku pięciu lat badań, częściowo finansowanych przez rząd Wielkiej Brytanii, w celu stworzenia własnego, nowej generacji materiału polimerowego do produkcji membran. Zmiana ta miałą miejsce na początku 2025 roku i objęłą wszystkie modele kolumn pozostających w ofercie firmy Harbeth.

▓ SuperHL5plus XD2

WIDZIMY TO, PRAWDA? – W nazwie tego modelu zawarta jest cała historia zmian, jak w helisie DNA, do której z czasem dołączały kolejne fragmenty, zmieniając budowę i wygląd organizmów, które były z niej zbudowane. HL to, jak mówiliśmy, inicjały twórców. Liczba „5” oznaczała piątą wersję monitora HL, przedrostek „Super” informował o dodaniu głośnika superwysokotonowego, „plus” mówił o membranie RADIAL, a XD oraz XD2 o wersjach „2” i „4”.

Wygląd i budowa zewnętrzna kolumn zostały ustalone wraz z modelem Super HL5plus. Tak więc i ich najnowsza wersja, z dopiskiem XD2, jest dużym, trójdrożnym monitorem podstawkowym z obudową typu bas-refleks. Właściwie należałoby powiedzieć: „dwuipółdrożnym” lub „dwudrożnym+”, to ostatnimi laty modne, co też byłoby prawdą. Wylot bas-refleksu znalazł się z przodu i jest wytłumiony cienką warstwą gąbki; kolumny nie są symetryczne (!).

Ze względu na nowy przetwornik obsługujący niskie i średnie częstotliwości, kolumny z serii XD2 mają nową, poprawioną konstrukcję zwrotnicy, która – jak zapewnia producent – „znacznie poprawia integrację między basami, średnimi i wysokimi tonami”. Jest ona zmontowana na dużej płytce drukowanej, przykręconej bezpośrednio do zacisków na tylnej ściance. Znajdziemy na niej naprawdę sporo podzespołów w tym foliowe kondensatory i cewki z rdzeniem raz powietrzne. Zwrotnicę z głośnikami łączą kable z miedzianej skrętki OFC. Produkuje je dla studia i estrady firma Van Damme.

Podstawą nowych kolumn są dwa głośniki: wysokotonowy o średnicy ø 25 mm z aluminiową membraną, produkowany przez firmę SEAS na zamówienie Harbetha, oraz 200 mm przetwornik nisko-średniotonowy RADIAL4 własnej produkcji tej brytyjskiej firmy. System jest uzupełniany przez 20 mm kopułkowy głośnik wysokotonowy „SuperTweeter” z tytanową membraną, pokrywający tylko część wysokich tonów. Taki podział ma na celu – jak czytamy – „szersze pole propagacji góry pasma”.

Drugim wyróżnikiem kolumn Harbetha, obok membrany RADIAL, jest ich obudowa. Jest ona wykonana z cienkich płyt MDF, fornirowanych z obydwu stron. To pomysł, który powstał w latach 60. w BBC. Inżynierowie argumentowali, że zamiast tłumić drgania, należy postawić na ich wykorzystanie. Ścianki w SHL5plus XD2 są wytłumione płatem bitumicznym na tylnej ściance, jak oryginalne LS3/5A, i mocno wytłumione płatami gąbki po bokach i z tyłu. Nie są jednak usztywniane.

Producent zwraca uwagę na to, że nowa generacja kolumn jest wykonana jeszcze staranniej niż poprzednie:

Do wyboru mamy pięć oklein: orzech, wiśnia, dąb, palisander oraz czarny jesion. Z przodu, w szczelinę pomiędzy przednią ścianką i bocznymi, wsuwa się czarną maskownicę rozpiętą na metalowym stelażu. Producent sugeruje, aby odsłuchy prowadzić z maskownicą na miejscu, ponieważ kolumny zostały zestrojone z nimi i tak też pomierzone. Ja wolę widzieć przetworniki… Sygnał doprowadzamy do solidnych, pojedynczych zacisków.

▒ Podstawki

PODSTAWKI DLA KOLUMN Harbetha to osobna historia. Sama firma ich nie produkuje, dlatego trzeba samemu podjąć decyzję o tym czy mają to być konstrukcje masowe, jak firmy Rogoz Audio lub moje – produkowane przez Acoustic Revive – czy ażurowe. Każde z tych rozwiązań ma zalety i wady. Przez lata firma promowała lekkie, metalowe standy firmy Skyline.

Z kolei japoński dystrybutor zaprojektował własne, drewniane, wyglądające jak taborety. Najwyraźniej i one znalazły uznanie Alana Shawa, ponieważ sprzedaje się je z logotypem firmy Harbeth. Podobnym tropem poszła niemiecka firma TonTräger Audio. Jej podstawki są drewniane i ażurowe. Z podłogą i kolumnami stykają się czterema wypustkami w których wyfrezowano wgłębienia („ToneBed”). Producent mówi o nich „extended tenons” („przedłużone czopy”) i deklaruje, że mają one zastępować kolce.

To podstawki, które bardzo ładnie wyglądają. Firma deklaruje, że używa wyłącznie „drewna z lokalnych lasów z certyfikatem FSC”. Test przeprowadziłem właśnie z takimi podstawkami, modelem Reference HL5.

▓ ODSŁUCH

JAK SŁUCHALIŚMY • Kolumny Harbeth Super HL5plus XD2 stanęły dokładnie w tym samym miejscu, w którym od początku, to jest od 2011 roku, stoją kolumny M40.1, czyli w polu półbliskim. Oznacza to, że były w odległości 252 cm od miejsca odsłuchowego oraz 232 cm od siebie (licząc od środka przedniej ścianki). Od tylnej ściany miały 78 cm, licząc od środka ich tylnej ścianki. W czasie testu kolumny były skręcone tak, że osie przetworników krzyżowały się dokładnie na mojej głowie.

To kolumny czułe na swoje otoczenie, dlatego słuchałem ich z filtrami głośnikowymi firmy SPEC o nazwie Real-Sound Processor, systemem tej firmy, składającym się z filtrów RSP-W1EX oraz RSP-AZ9EX w obudowie RSP-W1-CEX; więcej → TUTAJ. Real-Sound Processor to jedna z najlepszych metod poprawienia brzmienia tego typu kolumn.

Dystans między kolumnami oraz ich poziomowanie ustaliłem za pomocą urządzenia Bosch PLR 50 C. Więcej o ustawianiu kolumn w artykule Mikrodostrajanie, czyli ustawiamy głośniki, HF № 177, 1 stycznia 2019, → HIGHFIDELITY.pl, dostęp: 10.05.2022. O akustyce pomieszczenia odsłuchowego HF więcej w artykule Pomieszczenie odsłuchowe „High Fidelity” w oczach Mariusza Zielmachowicza, HF № 189, 1 stycznia 2020, → HIGHFIDELITY.pl, dostęp: 12.07.2022.

Kolumny napędzane były końcówką mocy Soulution 710, a sygnał przesyłany był kablami głośnikowymi Siltech Triple Crown. Punktem odniesienia były kolumny HARBETH M40.1 oraz JBL Summit Ama; test → TUTAJ. Muzyka grana była przez odtwarzacz SACD Ayon Audio CD-35 HF i gramofon Rega P8 z wkładką Denon DL-103R oraz przedwzmacniacz gramofonowy RCM Audio.

» PŁYTY UŻYTE W TEŚCIE ⸜ wybór

→ LONG PLAY
• BRENDAN PERRY, Ark, Cooking Vinyl/Vinyl 180 VIN180LP040, 2 x 180 g LP ⸜ 2011.
• BILLIE HOLIDAY, Body and Soul, Verve Records MG V-8197, „Acoustic Sounds Series”, Verve Records/UMe 602465124552, Test Press, 180 g LP (1957/2024).
• MILES DAVIS, Miles Davis And The Modern Jazz Giants, Prestige/Analogue Productions 7150, „Limited Edition #0706”, „Fantasy 45 Series”, 2 x 45 rpm, 180 g LP ⸜ 1958/2005.
• FRANK SINATRA, Sing And Dance With Frank Sinatra, Columbia/Impex Records IMP6036, „70th Anniversary Edition”, Test Press LP ⸜ 1950/2020.

→ COMPACT DISC
• MAYO NAKANO PIANO TRIO, Miwaku, Briphonic BRPN-7007GL, Extreme Hard Glass CD-R ⸜ 2017 ‖ więcej → TUTAJ.
• MADONNA, Ray of Light, Maverick | Warner Bros. Records 9362-46847-2 | WE 852, CD ⸜ 1998 ‖ więcej → TUTAJ
• THE BEATLES, Let It Be, Apple Records /Universal Music Group International UICY-16030/1, 2 x SHM-CD ⸜ 1970/2021.
• ARNE DOMNÉRUS, Jazz At The Pawnshop, Proprius/AudioNautes Recordings, Master Gold CD-R ⸜ 1977/2025 ‖ więcej → TUTAJ.

JEST TAK, ŻE KAŻDA MARKA audio, każdy producent ma w swojej ofercie kolumny będące „złotym środkiem” pomiędzy ceną i jakością. Są to, najczęściej, konstrukcje będące w jakiś sposób powiązanie z początkami ich działalności lub z ważnymi dla nich wydarzeniami czy technologiami. W przypadku firmy Harbeth są to kolumny SHL5plus XD2.

Nie trzeba się wysilać, aby dostrzec w dźwięku powiązanie między nimi i największym modelem M40.1, do którego były porównywane. Co oczywiste, ale są też i różnice, ale o tym potem, na razie podobieństwa. A te to, przede wszystkim, potężna skala dźwięku oraz jego fantastyczna naturalność. Produkty ze „szkoły BBC” potrafią coś na „dzień dobry”, do czego dochodzą dopiero najbardziej zaawansowane technologicznie i technicznie produkty konkurencji, a i to – nie wszystkie.

Mam na myśl umiejętność złożenia dźwięku w jedną, wspaniale funkcjonującą całość. Chciałoby się wręcz powiedzieć, że „jak w szwajcarskim zegarku”, ale byłoby to spłycenie tematu. Precyzja jest bowiem tylko jednym ze składowych tego przekazu. Drugą jest bowiem rozdzielczość. Harbethy, SHL5 Plus XD2 również, prezentują dźwięk zarówno od zewnątrz, dając bardzo dobry rysunek i obrazowanie, ale i od wewnątrz, rozbudowując dźwięki w bryły, a te łącząc w duże założenia.

To dlatego ˻ A-1 ˺ Utopia, utwór z płyty BRENDANA PERRY’eg Ark zabrzmiała tak wspaniale, w tak natchniony sposób, a jednocześnie gęsty i namacalny. Testowane monitory potrafią wybudować bowiem głęboką scenę dźwiękową, a jednocześnie pokazują pierwszy plan blisko nas, bliżej niż kolumny odniesienia. Wokal Perry’ego, a zaraz potem BILLIE HOLIDAY z test pressu płyty Body and Soul były więc blisko mnie, niemal na wyciągnięcie ręki, a przy tym cały aranż sięgał głęboko w tył sceny.

Głos Holiday w tytułowym ˻ A-1 ˺ Body and Soul, był lekko schrypnięty, nie został wygładzony i słychać było, że w nagraniu został przycięty od dołu i ma podkreśloną część wysokiego środka. Nie złagodził to również remaster Mobile Fidelity Sound Labs z 1996 roku, w wydaniu na złotym CD, podobnie brzmi to też w reedycji Verve z 2024 roku. Kolumny w teście pokazały te detale bez wysiłku, ponieważ to bardzo rozdzielcze kolumny.

Ukazały też środek pasma w bardziej otwarty sposób niż kolumny odniesienia i starsze konstrukcje tej firmy. To zmiana, którą słyszałem również z topowym obecnie modelem M40.5 XD2, który testowałem dla państwa w kwietniu zeszłego roku; więcej → TUTAJ. Jak się wydaje, wynika ona ze zastosowania nowej formuły głośnika średniotonowego (tam) i nisko-średniotonowego (tutaj). Wydawałoby się, że to nie taka znowu wielka zmiana, a jednak, jak się okazuje, definiująca.

Jest on szybszy i bardziej klarowny w definicji dźwięku. Brakuje mu trochę jedwabistości RADIALA2, ale ta jest tutaj balansowana większą ilością informacji, które również dają naturalne ciepło, o które – ostatecznie – w tych kolumnach chodzi. Super HL5plus mają ciepły, gęsty dźwięk, nie miejmy wątpliwości. Nowa generacja tych kolumn idzie jednak głębiej między dźwięki. Lepiej je określa w czasie i przestrzeni oraz wyraźniej kształtuje ich atak.

Pierwszy utwór, który wysłuchałem przy porównaniach, wspomniana Utopia Perry’ego, pokazał coś, co potem słyszałem i z Holiday, i z MILESEM DAVISEM z płyty Miles Davis And The Modern Jazz Giants, a co z jeszcze większą mocą powróciło z niesamowitym ˻ 1 ˺ Manhã de Carnaval z płyty Miwaku MAYO NAKANO PIANO TRIO, granej z wersji Hard Glass CD-R. Chodzi o moc, wielkość i pełnię dźwięku.

Rzecz w tym, że testowane kolumny mają tak wszystko podobierane, że te elementy nie są wcale o wiele mniej intensywne niż w potężnych M40.1. A tym samym są lepsze niż w 90% innych kolumn, niezależnie od ceny. Słyszę, że konstruktorzy osiągnęli to przez lekkie zaakcentowanie średniego basu. Jest on bardziej treściwy i głębszy. To dlatego pierwsze plany są bliżej nas, dlatego też dźwięk jest tak wiarygodny.

Wraz z Harbethami o których mówimy dostajemy więc prawdziwą „kapsułę czasu”, w której przemieszczają się do naszego pokoju muzycy „z krwi i kości”. Mówię tak, ponieważ chodzi o dźwięk niezwykle naturalny. Szybki, to jasne, otwarty, to również jest wiadome, ale przede wszystkim spójny. Mowa o dźwięku poukładanym wewnętrznie, w pewien sposób „skupionym” na zadaniu, które przed nimi stoi, czyli re-kreowaniu wydarzenia muzycznego w miejscu, w którym ono nie miało miejsca.

To re-kreacja totalna. Czyli obejmująca wszystkie aspekty, bo nie tylko barwę i dynamikę, czy też pasmo przenoszenia, ale i przestrzeń. Stereoskopia kreowana przez kolumny „BBC” jest, moim zdaniem, wzorcowa i opowieści o tym, że kolumny z szeroką odgrodą tego nie potrafią wynikają z błędów w wysterowaniu tych kolumn i w ich ustawieniu, często ze złych wyborów konstruktora, a nie z ich ograniczeń.

SHL5plus XD2 pokazały wszystkie przywołane wcześniej płyty w ekspansywny sposób, zarówno jeśli chodzi o oś odsłuchu, jak i horyzontalną. Bas przemieszczający się na początku ˻ 9 ˺ Frozen, jak i inne elementy przestrzenne w tym utworze MADONNY, zostały przez te kolumny pokazane wyraźnie, dokładnie i z mocą. To znaczy nie były wydmuszkami, a gęstymi dźwiękami dochodzącymi zza mojej głowy, z boków kolumn i zza nich.

Jeślibym miał wskazać na coś, co się zmieniło i w 40.5 XD2, i w testowanych kolumnach w stosunku do starszych wersji, to byłoby to przede wszystkim przybliżenie pierwszego planu, otwarcie wyższej średnicy i skupienie naszej uwagi na bogactwie informacji. Mniej jest w tym graniu ciepła i „lejącej się” płynności, a więcej energii. Energetyczność jest w nowych kolumnach Harbetha, w tym testowanych, pokazywana mocniej, w bardziej jednoznaczny sposób.

Są więc one bardziej uniwersalne i lepiej wpisują się we współczesne rozumienie wysokiej klasy dźwięku. Nie chodzi nawet o inny dźwięk, a o jego inną interpretację. Harbethy w teście pokazały ˻ 9 ˺ Get Back BEATELSÓW z płyty Let It Be, w nowym remiksie Gilesa Martina i Sama Okella, mocniej, bardziej drapieżnie. Atak był z nimi wyraźniejszy, a blachy perkusji i gitary wyraźniejsze. To było prawdziwie rockowe granie, podczas gdy M40.1 pokazały ten sam materiał w bardziej zrelaksowany sposób, jakby z większym dystansem muzyków do tego co robią.

▓ Podsumowanie

NOWE KOLUMNY HARBETHA wydają się łatwiejsze do wysterowania niż starsze modele. W mitologii audiofilskiej kolumny „by BBC” uchodzą za świetną parę ze wzmacniaczami lampowymi. Tak może być, ale jest też „ale”, duże „ALE”: tyko w małych pomieszczeniach, tylko niezbyt głośno i tylko jeśli wzmacniacz ma dużą wydajność prądową i napięciową. Nie chodzi nawet o moc podawaną w watach, a o umiejętność radzenia sobie z trudnym przebiegiem impedancji.

Tak naprawdę Harbethy potrzebują powiem MOOOOCY. Kiedy im ją zapewnimy, otrzymamy coś takiego, jak z Super HL5plus XD2: pełnię, energetyczność i gęstość. No i doskonałą rozdzielczość. Jest tu też miejsce na szczegółowość, co jest novum. Myślę o szczegółowości waloryzującej, a nie szczególarstwie, które zubaża dźwięk. Testowane kolumny nam to zapewniają w naprawdę uczciwy sposób.

Ważniejsze wydaje mi się jednak to, że budują duży, gęsty wewnętrznie i jednocześnie wewnętrznie zróżnicowany obraz. Postawione obok i przed Harbethami M40.1, a więc kolumbrynami (testowałem je w obydwu ustawieniach), wcale nie wydają się w swojej prezentacji dźwięku mniejsze. Lekkie podkreślenie średniego basu, drobne dopalenie niskiej średnicy i – proszę bardzo, mamy przekaz niemal równie ekspansywny, równie wszechobejmujący, jak z topowych kolumn tego producenta.

Dlatego też Super HL5 Plus XD2 wydają mi się najlepszymi kolumnami tego modelu ever i jednymi z najlepszych w nowej ofercie tego producenta. Odpowiadając na jeszcze jedno, ważne pytanie: tak, są one jej „złotym środkiem”. ‖ WP

▒ Dane techniczne (wg producenta)

Konstrukcja: monitory podstawkowe, bas-refleks
Przetworniki:
• 200 mm przetwornik średniotonowy RADIAL4 produkcji Harbeth
• 25 mm głośnik wysokotonowy chłodzony ferrofluidem
• 20 mm kopułkowy głośnik wysokotonowy SuperTweeter
Pasmo przenoszenia: 40 Hz – 20 kHz (±3 dB w wolnej przestrzeni, z maskownicą, płynna charakterystyka poza osią)

Impedancja nominalna: 6 Ω
Czułość: 86 dB/2,83 V/1 m
Sugerowana moc wzmacniacza: od 25 W na kanał
Moc znamionowa: 150 W
Wymiary (wys. x szer. x gł.): 635 x 322 x 300 mm (+12 mm dla maskownicy i zacisków)
Podstawki: optymalnie, aby uszy znajdowały się na wysokości głośników wysokotonowych (głośnik wysokotonowy: 475 mm od podstawy obudowy)

Test powstał według wytycznych przyjętych przez Association of International Audiohile Publications, międzynarodowe stowarzyszenie prasy audio dbające o standardy etyczne i zawodowe w naszej branży; HIGH FIDELITY jest jego członkiem-założycielem. Więcej o stowarzyszeniu i tworzących go tytułach → TUTAJ.

→ www.AIAP-online.org